Autor: Karolina Pawlik

Bezpieczeństwo energetyczne w Arktyce stanowi wielowymiarowe zjawisko, obejmujące szeroki zakres zagadnień, w tym kwestie polityczne, bezpieczeństwa, społeczno-gospodarcze, technologiczne i tożsamościowe. Bezpieczeństwo energetyczne dotyczy wyzwań związanych z własnością gruntów, prawami interesariuszy, dziewiczą przyrodą i reindustrializacją opartą na zielonych technologiach. Co najważniejsze, temat ten dobrze pokazuje ciągłą obecność i osadnictwo ludzi w jednym z najtrudniejszych i najbardziej wymagających krajobrazów na Ziemi. Ten zwięzły artykuł ilustruje zawiłości bezpieczeństwa energetycznego w Arktyce, wykorzystując jedną z podstawowych zasad analizy ramowej (framing analysis), tj. ramowanie jako narzędzie porządkowania i sortowania rzeczywistości. Zakres geograficzny ogranicza się do europejskiej Arktyki, czasami nazywanej Daleką Północą.

Kadr 1 – Długa walka o elektryfikację Melkøya

Jedyny terminal LNG w Norwegii przetwarza około 6,5 mld m³ rocznie (dla polskich czytelników jest to równowartość prawie ⅓ całego gazu zużywanego w Polsce rocznie). Jednocześnie ten znaczący wkład w dostawy energii wiąże się ze znacznymi kosztami środowiskowymi, ponieważ terminal na wyspie Melkøya, niedaleko Hammerfest, jest trzecim co do wielkości emitentem CO₂ w Norwegii, odpowiedzialnym za 1,5-2% całkowitej emisji w tym kraju. W celu ograniczenia emisji rząd podjął decyzję o elektryfikacji terminalu LNG, który obecnie jest zasilany gazem, stąd emisje. Jednak jego lokalizacja w regionie Finnmark, gdzie sieć przesyłowa jest słabo rozbudowana, a produkcja energii jest deficytowa, oznaczała konieczność budowy zarówno przyłącza do sieci, jak i elektrowni. Energia będzie pochodzić z nowych lądowych projektów wiatrowych. 

Niemniej jednak w Norwegii istnieje silny ruch antywiatrakowy (znany jako motvind bevegelse), który sprzeciwia się budowie turbin wiatrowych. Siedmiu na dziesięciu mieszkańców Finnmark (najbardziej oddalonego okręgu/regionu Norwegii) jest przeciwnych elektryfikacji Melkøya. Jak twierdzą naukowcy, głównymi powodami tak zdecydowanego sprzeciwu wobec tego rodzaju energii odnawialnej mogą być przede wszystkim obawy związane z ochroną środowiska oraz kwestie sprawiedliwości dystrybucyjnej i proceduralnej.  Prawie jednogłośny sprzeciw wobec projektu wyrażają rdzenni mieszkańcy dalekiej północy – Saamowie, którzy podkreślają, że nie przeprowadzono z nimi odpowiednich konsultacji w sprawie projektu i wpływu tego projektu na ich sposób życia. 

Brak porozumienia między deweloperami lądowych farm wiatrowych, a społecznościami lokalnymi (w tym ludnością rdzenną) spowodował impas inwestycyjny, zagrażający perspektywom gospodarczym dwóch najbardziej oddalonych północnych okręgów (regionów) Norwegii – Troms i Finnmark, które potrzebują zarówno nowych źródeł generacji energii elektrycznej, jak i rozbudowy sieci przesyłowej, ponieważ obecna sieć nie jest w stanie zaspokoić zapotrzebowania na energię elektryczną przez cały czas . Strategiczne plany rządu mają na celu przyciągnięcie nowych przedsiębiorstw poprzez zapewnienie dostępu do energii po przystępnych cenach. Działania te służą również utrzymaniu znacznej liczby ludności na dalekiej północy w odpowiedzi na obserwowaną w ostatnich latach rosnącą migrację na południe, spowodowaną przede wszystkim lepszymi możliwościami edukacyjnymi i zawodowymi.

Pod koniec stycznia dyskusja na temat elektryfikacji Melkøya przybrała dość dramatyczny obrót, gdy jedna z partii parlamentarnych, Rødt (Czerwoni, partia lewicowa) ,  zaproponowała zwolnienie mocy przyłączeniowej zarezerwowanej dla terminalu LNG na Melkøya i udostępnienie 350 MW w sieci transmisyjnej dla innych przedsiębiorstw w Finnmark . Propozycja ta zyskała poparcie szerokiego spektrum politycznego, w tym partii Frp, Sp, SV, MDG i KrF, tworząc w ten sposób większość parlamentarną w Storting zdolną do zablokowania projektu. Jako alternatywę dla elektryfikacji partie opozycyjne proponowały inwestycje w wychwytywanie i składowanie dwutlenku węgla oraz morską energię wiatrową. 

Inicjatywa ta spotkała się z ostrą krytyką ze strony przedstawicieli środowiska biznesowego, a szef stowarzyszenia pracodawców NHO argumentował, że postawa opozycji podważa zaufanie do państwa i może negatywnie wpłynąć na przyszłość małych i średnich przedsiębiorstw na Dalekiej Północy, które są uzależnione od kontraktów z terminalem  LNG. Głównym powodem podjęcia decyzji o elektryfikacji było zapewnienie ciągłości działania zakładu w Melkøya, który zgodnie z norweskimi celami klimatycznymi musiałby w przeciwnym razie zakończyć działalność do 2030 r. Zakład ten jest ważnym elementem norweskiego sektora gazowego i ważnym pracodawcą w Finnmark, zapewniającym około 1400 miejsc pracy, zarówno bezpośrednio, jak i pośrednio. Jak twierdzą niektórzy badacze, ciągłość funkcjonowania sektorów ropy naftowej i gazu ziemnego postrzegana jest przez pryzmat suwerenności, posuwając się nawet do stwierdzenia, że suwerenność jest pochodną bezpieczeństwa i ma wpływ na wolniejsze tempo transformacji energetycznej.

Kontrowersje polityczne wokół projektu – co jest dość nietypowe w norweskiej polityce, gdzie zazwyczaj panuje konsensus – zakończyły się w zaskakujący i nagły sposób, ponieważ lewicowa SV (Socjalistyczna Lewica) zdecydowała się wycofać swoje poparcie dla propozycji opozycji. Partia argumentowała, że głosowanie przeciwko projektowi na tym etapie nie zapobiegnie rozwojowi energetyki wiatrowej, a wręcz przeciwnie, zwiększy zależność od gazu jako źródła energii dla terminalu LNG, co ostatecznie grozi utrzymaniem lub nawet wzrostem emisji.

Podsumowując, Melkøya jest egzemplifikacją bardzo złożonej debaty dotyczącej bezpieczeństwa energetycznego i przyszłości wytwarzania energii elektrycznej na Dalekiej Północy. Przypadek ten pokazuje, że pojedynczego projektu infrastrukturalnego o daleko idących konsekwencjach gospodarczych, społecznych i politycznych nie można oceniać wyłącznie w wąskich ramach ekonomicznych kosztów i korzyści; należy również uwzględnić kwestie środowiskowe, obawy posiadaczy praw (do ziemi) oraz oczekiwania lokalnych społeczności.

Kadr 2 – Dziedzictwo górnicze Kiruny w świecie nastawiony na rywalizację o zasoby

Chiny zajmują obecnie dominującą pozycję na światowym rynku pierwiastków ziem rzadkich i w łańcuchach dostaw, co sprawia, że Europa jest w dużym stopniu zależna od chińskich dostaw, zbliżających się do 98%. W epoce, w której wzajemne zależności gospodarcze są coraz częściej wykorzystywane jako broń i środek nacisku geopolitycznego, taka zależność stawia Unię Europejską w sytuacji strukturalnej słabości. W tym kontekście ogłoszenie przez spółkę LKAB w 2023 r., że odkryła największe znane w Europie złoża pierwiastków ziem rzadkich, zostało powszechnie uznane za strategiczny przełom. Pierwiastki ziem rzadkich są niezbędne do rozwoju kluczowych gałęzi przemysłu ekologicznego, w tym produkcji pojazdów elektrycznych i turbin wiatrowych, a także dla sektora obronnego. Istnieją jednak dwie przeszkody, choć odmienne w swej naturze, które utrudniają komercyjne uruchomienie projektu.

Po pierwsze, proponowana kopalnia miałaby bezpośredni wpływ na społeczność saamskich hodowców reniferów z Gabna Sameby, która już teraz doświadcza znacznych  zakłóceń sejsmologicznych spowodowanych długotrwałym wydobyciem rudy żelaza w Kirunie. Nowe złoża pierwiastków ziem rzadkich, znane jako złoża Per Geijer, miałyby nieodwracalne konsekwencje dla hodowli reniferów, odcinając osadę od szlaków migracyjnych reniferów. Ze względu na brak kompromisu między przedsiębiorstwem a społecznością Samów, umowa obowiązująca między obiema stronami od 2013 r. wygasła pod koniec 2025 r.

Po drugie, projekt musi wykazać się rentownością. Chociaż obecny rząd szwedzki wyraził swoje poparcie, uzyskanie wymaganych pozwoleń i licencji jest czasochłonne. LKAB złożyło wnioski o niezbędne pozwolenia w połowie 2023 r. i nadal oczekuje na decyzje regulacyjne. Poza tymi przeszkodami administracyjnymi długoterminowa wykonalność złoża Per Geijer zależy jednak od szerszych warunków rynkowych i strukturalnych.

Obecnie wydobycie pierwiastków ziem rzadkich nie jest opłacalne przy dzisiejszych cenach na światowych rynkach, na które znaczący wpływ ma dominująca, niemal monopolistyczna pozycja Chin w tym sektorze. Przyszłość projektu jest zatem ściśle związana z dalszym funkcjonowaniem kopalni w Kirunie, ponieważ współwydobycie fosforu mogłoby poprawić ogólną rentowność i obniżyć koszty produkcji. Ponadto maksymalizacja wartości pierwiastków ziem rzadkich wymaga integracji całego łańcucha dostaw, w tym wydobycia, rafinacji i produkcj.. W tym kontekście LKAB ogłosiła plany utworzenia parku przemysłowego w Luleå w celu przetwarzania zarówno fosforu, jak i pierwiastków ziem rzadkich na terenie kraju, co pozwoli uzyskać większą wartość dodaną i wzmocnić strategiczną pozycję Europy w łańcuchach dostaw surowców krytycznych. 

Kadr 3 – Fińska Laponia: przyszłe centrum transformacji energetycznej?

Fińska Laponia ma ogromny potencjał, aby stać się centrum transformacji energetycznej nie tylko dla Finlandii, ale także dla sąsiednich państw. Ze względu na niską gęstość zaludnienia i stosunkowo dużą dostępność gruntów fińscy naukowcy twierdzą, że region ten mógłby odegrać kluczową rolę w produkcji energii wiatrowej na dużą skalę, a jednocześnie stać się centrum produkcji e-paliw i e-chemikaliów. Taka trajektoria rozwoju prawdopodobnie przyciągnęłaby inwestycje energochłonnych gałęzi przemysłu, w tym hutnictwa stali i produkcji chemicznej, poszukujących dostępu do stabilnej i konkurencyjnej cenowo energii odnawialnej.

Obecnie produkcja energii elektrycznej w Laponii opiera się głównie na energii wodnej i lądowej energii wiatrowej. Region ten zajmuje drugie miejsce w Finlandii pod względem rozwoju lądowej energii wiatrowej, zarówno pod względem liczby projektów, jak i planowanej mocy zainstalowanej. Jednak żaden ze strategicznych dokumentów rządu fińskiego dotyczących polityki klimatycznej i energetycznej lub polityki arktycznej nie wspomina wyraźnie o potencjale Finlandii jako centrum transformacji energetycznej. W pierwszym z tych dokumentów pojawia się nawiązanie do rosnącego znaczenia Finlandii jako lokalizacji fabryk baterii oraz akumulatorów. Naukowcy twierdzą, że fińska polityka arktyczna skorzystałaby na spójności strategicznej i większym nacisku na energię odnawialną oraz rozwój systemów energetycznych.

Dotychczas polityki publiczne i inwestycje były skoncentrowane na realizacji projektów związanych z bateriami dla nowych gałęzi przemysłu oraz centrami danych. Obejmują one m.in. rozwój pierwszej w Finlandii kopalni litu w Kaustinen, w zachodniej części kraju (na południe od fińskiej Arktyki), a także budowę nowych centrów danych. Oczekuje się, że inwestycje te przyczynią się do ograniczenia zależności Europy od Chin w zakresie dostaw litu oraz wesprą szerszą ekspansję produkcji baterii i technologii czystej energii w Europie.

Wnioski końcowe

Powracającym wyzwaniem, które pojawiało się we wszystkich analizowanych kadrach, odnosi się do znaczenia konsultacji społecznych dotyczących wielkoskalowych projektów, szczególnie w odniesieniu do lokalnych społeczności, które ponoszą nieproporcjonalną część skutków ww. inwestycji. Konsultacje i zaangażowanie zainteresowanych stron nie może sprowadzać się do formalnych lub proceduralnych czynności; takie działania powinny prowadzić do znaczącego i trwałego dialogu. Obejście procedur w tym zakresie może mieć niekorzystne skutki dla tych projektów, w tym opóźnienia, anulowanie projektów orax przedłużające się odwołania przed sądami krajowymi i europejskimi, w tym Europejskim Trybunałem Praw Człowieka. Jak podkreślili eksperci podczas dyskusji panelowych na konferencji Arctic Frontiers, należy położyć większy nacisk na zasady sprawiedliwości naprawczej oraz na opracowanie bardziej integracyjnych i innowacyjnych form zaangażowania. Rozwiązania mogłyby obejmować zinstytucjonalizowane pdmioty konsultacyjne, lepszą koordynację priorytetów inwestycyjnych przez władze lokalne i krajowe oraz zaangażowanie naukowców, którzy mogą dostarczyć oparte na dowodach, bezstronne informacje i wiedzę specjalistyczną, prowadząc do dyskusji mniej podyktowane emocjami. 

Jednym z aspektów, który nie został poruszony w niniejszym artykule i który być może odzwierciedla braki w szerszej dyskusji na temat bezpieczeństwa energetycznego, jest kwestia zmian klimatycznych. Podczas konferencji Arctic Frontiers społeczność naukowa stanowczo opowiedziała się za ograniczeniem globalnego wzrostu temperatury o każdy możliwy dziesiątek stopnia, podkreślając, że nawet marginalne redukcje mają znaczenie w dziewiczym, ale wrażliwym środowisku, które już teraz przechodzi głębokie przemiany. Niemniej jednak dominujące narracje dotyczące bezpieczeństwa energetycznego Arktyki nadal priorytetowo traktują innowacje technologiczne i konkurencyjność gospodarczą, nie uwzględniając w odpowiedni sposób działań mitygacyjnych i adaptacyjnych.

Ambasada Królestwa Norwegii w Warszawie umożliwiła odbycie wizyty studyjnej na konferencję Arctic Frontiers.

Przypisy:

1.  Borah, P. (2011) “Conceptual issues in framing theory: A systematic examination of a decade’s literature”,  Journal of Communication, 61(2): 246–263, s. 248
2. Osnes Opdal H. (2026) “Ikke flertall for å stanse videre elektrifisering av Melkøya” Aftenposten, 5.02.2026, https://www.aftenposten.no/norge/i/xr4j6n/ikke-flertall-for-aa-stanse-videre-elektrifisering-av-melkoeya?utm_source=androidapp&utm_medium=share (dostęp 17.02.2026)
3.  Nilsen T. (2025) “Norway government reshuffle puts electrification of Hammerfest LNG in jeopardy’, Arctic Today, 4.02.2025, https://www.arctictoday.com/government-reshuffle-puts-electrification-of-hammerfest-lng-in-jeopardy-2/  (dostęp 17.02.2026)
4. NRK (2024) “Overveldende motstand mot elektrifisering av Melkøya”, NRK, 7.12.2024, https://www.nrk.no/tromsogfinnmark/overveldende-motstand-mot-elektrifisering-av-melkoya-1.17159476 (dostęp 17.02.2026)
5.  Eikeland P.O., Krohn Taranger K., Jackson Inderberg T. H., Gulbrandsen L. H. (2023) “A wind of change in Norway: Explaining shifts in municipal stances on wind power by policy feedback and energy justice”, Energy Research & Social Science, 104, Article 103231 https://doi.org/10.1016/j.erss.2023.103231, s. 2
6. Oświadczenie Sámediggi (2023) „Uakseptabelt å elektrifisere Melkøya”,  Sámediggi, 08.08.2023 https://sametinget.no/aktuelt/uakseptabelt-a-elektrifisere-melkoya.27008.aspx  (dostęp 17.02.2026).
7. Kristoffersen B. (2023) “Geopolitikk i Arktis: Tre spørsmål om energisikkerhet som kan bli avgjørende for nordområdepolitikken”, UiT Norges Arktiske Universitetet, 07.03.2023, https://uit.no/nyheter/forskerhjornet/805506/geopolitikk_i_arktis_tre_sporsmal_om_energisikke (dostęp 17.02.2026)
8. Regjeringen (2025) Nord Norge. Nordområdepolitikken i en ny virkelighet, https://www.regjeringen.no/no/dokumenter/norge-i-nord-nordomradepolitikken-i-en-ny-virkelighet/id3116799/   (dostęp 17.02.2026)
9.  Malkenes Hovland  K. (2026)  “Vil frata Equinor Melkøya-kraften”, E24, 29.01.2026 https://e24.no/energi-og-klima/i/rrW9zA/vil-frata-equinor-melkoeya-kraften?referer=https%3A%2F%2Fwww.aftenposten.no  (dostęp 17.02.2026)
10.  Asper Vistnes K., Almlid O. E., (2026) “Melkøya setter tilliten til norsk politikk på spill”, NHO, 4.02.2026, https://www.nho.no/tema/energi-miljo-og-klima/artikler/2026/melkoya-setter-tilliten-til-norsk-politikk-pa-spill/ (dostęp 17.02.2026)
11. Equinor (brak daty) “Snøhvit, Melkøya og Hammerfest LNG”,   https://www.equinor.com/no/energi/snohvit (dostęp 17.02.2026)
12.  Sivonen M. H., Kivimaa P. (2025) “Interrelations between security and the zero‑carbon energy transition in the Finnish and Norwegian Arctic”, Energy Research & Social Science, 119, Article 103841, https://doi.org/10.1016/j.erss.2024.103841, s.9
13. LKAB  (2023) “Europas största fyndighet för sällsynta jordartsmetaller finns i Kiruna”, 12.01.2023, https://lkab.com/press/europas-storsta-fyndighet-for-sallsynta-jordartsmetaller-finns-i-kiruna/ (dostęp 17.02.2026)
14. SVT (2025) “Gabna sameby bryter med LKAB: ”Samråden är ett skådespel”, SVT, 01.12.2025 https://www.svt.se/nyheter/sapmi/gabna-sameby-bryter-med-lkab-samraden-ar-ett-skadespel  (dostęp 17.02.2026)
15. Vent N. (2026) “Fyra hot mot tunneln som kan rädda Europa:, Aftonbladet, 10.01.2026 https://www.aftonbladet.se/nyheter/a/BxV7v9/svenska-mineralfyndigheten-per-geijer-i-kiruna-kan-avgora-hela-europas-framtid (dostęp 17.02.2026)
16. Satymov R., Bogdanov D., Breyer C. (2025) “From Winter Wind to Summer Sun: Unlocking the Arctic Region’s Sustainable Energy Potential”, Energy,  335, Article 38106, https://doi.org/10.1016/j.energy.2025.138106, s.  1-2
17.  Renewables Finland ( 2025) “Wind power projects in Finland” [Powerpoint], 27.08.2025, https://suomenuusiutuvat.fi/media/20250822-wind-power-projects-in-finland-summer-2025.pdf (adostęp 18.02.2026)
18. Arbets- och näringsministeriet (2022) Klimatneutralt Finland 2035– den nationella klimat- ochenergistrategin, https://julkaisut.valtioneuvosto.fi/server/api/core/bitstreams/e3db9e5e-7770-4348-b719-93e806bd80ab/content (dostęp 18.02.2026)
19. Finish Government (2021) Finland’s Strategy for Arctic Policy, https://julkaisut.valtioneuvosto.fi/server/api/core/bitstreams/78ff6748-b030-4afa-b355-014edb2055b9/content (dostęp 18.02.2026)
20. Vihanta A. (brak daty) “Finländsk litiumgruva startade efter en investering på 800 miljoner – första i sitt slag i Europa”, YLE,  https://yle.fi/a/7-10093211 (dostęp 18.02.2026)
21. Swinhoe D. (2025) “10MW data center proposed in Finnish Lapland”, Data Center Dynamics, 26.09.2025, https://www.datacenterdynamics.com/en/news/10mw-data-center-proposed-in-finnish-lapland/ (dostęp 18.02.2026)
22. Opinie panelistów podczas sesji “Empowering the Arctic : Reimagining Energy Security through co-creation and collaboration”, konferencja Arctic Frontiers, 2.02 2026 r. 
23.  Vikstrom¨ H., Mårald E., Junkka J. (2025) “Policy silences in Nordic-Arctic energy transitions: A topic-modelling study”, Energy Policy, 206, Article 114746, https://doi.org/10.1016/j.enpol.2025.114746, s. 7