Autor: Ewelina Załuska, Patryk Litwiński

Podczas gdy w Brukseli trwają dyskusje nad reformą procesu akcesyjnego, która mogłaby przyspieszyć potencjalne rozszerzenie Unii Europejskiej, Premier Islandii ogłosiła iż w sierpniu bieżącego roku odbędzie się referendum w sprawie ponownego otwarcia negocjacji akcesyjnych [1]. Zapowiedź wpisuje się w szerszy trend postrzegania UE jako gwaranta stabilności, komplementarnego wobec NATO, zwłaszcza w kontekście zmian w europejskiej architekturze bezpieczeństwa i rosnącej nieprzewidywalności polityki Stanów Zjednoczonych.

Za procesem integracji kryją się dziś strukturalnie odmienne motywacje. W Europie Wschodniej, Ukraina i Mołdawia traktują akcesję jako wybór egzystencjalny na rzecz integracji euroatlantyckiej – jednoznaczne zerwanie z rosyjską strefą wpływów, okupione jest nie tylko realną ceną destabilizacji i hybrydowej presji, a w przypadku Ukrainy, także pełnoskalową rosyjską agresją militarną. Na przeciwległym biegunie tego spektrum lokuje się Islandia – kraj zamożniejszy od większości państw członkowskich, rozważa akcesję nie z powodów modernizacyjnych ani w odpowiedzi na wschodnie zagrożenie, ale jako reakcję na erozję wiarygodności swojego zachodniego sojusznika. To zestawienie wyznacza nowy rozdział w historii rozszerzenia: jeden projekt polityczny przyciąga jednocześnie tych, którzy szukają schronienia przed Rosją, i tych, którzy reagują na zmienność Waszyngtonu.

UE jako gwarant bezpieczeństwa i fenomen przyciągania: nowy wymiar projektu europejskiego

Od czasu pełnoskalowej agresji Rosji na Ukrainę UE konsekwentnie buduje własną zdolność do działania jako podmiot bezpieczeństwa – na uzupełnienie, a nie zastępstwo NATO. W wieloletni trend strategicznej ewolucji UE wpisuje się deklaracja Przewodniczącej Komisji Europejskiej Ursuli von der Leyen z Monachijskiej Konferencji Bezpieczeństwa 2026. Ogłosiła, iż nadszedł czas, by UE wywiązywała się z artykułu 42.7 Traktatu o Unii Europejskiej – klauzuli wzajemnej obrony, nakładającej na państwa członkowskie obowiązek udzielenia sobie pomocy wszelkimi dostępnymi środkami w przypadku zbrojnej napaści [2]. Artykuł ten, aktywowany dotychczas jednorazowo przez Francję po zamachach terrorystycznych w 2015 roku, pozostawał przez dekady instrumentem formalnym, pozbawionym operacyjnych mechanizmów wdrożenia. Wezwanie do jego ożywienia symbolizuje, iż trwająca ewolucja UE jako wspólnoty bezpieczeństwa, nie jest jedynie reakcją zgodną z duchem czasu, bowiem wynika wprost z aktów pierwotnych.

Ponadto w związku ze zmianami w polityce zagranicznej USA uwzględnionymi w amerykańskiej Strategii Bezpieczeństwa Narodowego z 2025 r., w Europie zaszła konieczność przejęcia większej odpowiedzialności za własne bezpieczeństwo [3]. Jednocześnie ze względu na fakt, że kwestie ekonomiczne i bezpieczeństwa są ze sobą coraz bardziej powiązane – choćby w zakresie energetyki, cyberprzestrzeni, łańcucha dostaw czy ochrony infrastruktury – brak przewidywalności w relacjach transatlantyckich zmusza Unię Europejską do zintensyfikowanych działań na rzecz zwiększenia niezależności we wszystkich tych wymiarach.

Z tego powodu UE, mimo że zmaga się z nieefektywnością i brakiem jednomyślności, wciąż stanowi ważnego gracza na arenie międzynarodowej, a w obliczu zmieniającego się ładu światowego pozostaje atrakcyjna dla państw, które oprócz korzyści ekonomicznych, dostrzegają w niej gwaranta bezpieczeństwa. Podobnie jak średnie mocarstwa, z inicjatywy Kanady, próbują połączyć swój potencjał w ramach umowy CPTPP-Unia Europejska [4], niewielkie państwa europejskie szukają w Unii tego, co Prezydent Finlandii, Alexander Stubb, określa “realizmem opartym na zasadach” (value-based realism) [5]. W świecie, gdzie instytucje i prawo międzynarodowe są zastępowane przez politykę opartą na sile i transakcyjności, państwa widzą członkostwo w UE jako strategię na przetrwanie – na zachowanie swojej niezależności i demokracji.

Od sceptycyzmu do kalkulacji: historyczna ambiwalencja Islandii wobec integracji europejskiej

Relacje Islandii z Unią Europejską przez dekady definiowała specyficzna ambiwalencja: kraj głęboko zintegrowany z europejskim porządkiem gospodarczym i prawnym, a jednocześnie konsekwentnie odmawiający formalnej akcesji. Islandia uczestniczy w Europejskim Obszarze Gospodarczym od 1994 roku i w strefie Schengen od 2001 roku – co oznacza, że implementuje blisko znaczną część acquis communautaire dotyczącego rynku wewnętrznego, swobód przepływu i wymiaru sprawiedliwości, nie posiadając przy tym formalnego prawa głosu przy jego stanowieniu [6]. 

Jedyną dotychczasową poważną próbą zmiany tego statusu quo był wniosek akcesyjny złożony w 2009 roku – nie jako wyraz europejskiego przekonania, lecz jako reakcja na kryzys finansowy z 2008 roku. Gdy gospodarka się odbudowała, polityczna wola akcesji wyparowała: rozmowy zawieszono w 2013 roku po zwycięstwie eurosceptycznej koalicji centroprawicowej, a dwa lata później Islandia formalnie zawnioskowała o wykreślenie z listy państw kandydujących [7]. Historyczny wzorzec był zatem czytelny: Islandia zbliżała się do UE w momentach kryzysu i oddalała w momentach stabilności. Dziś kryzys zaufania do architektury bezpieczeństwa, przesuwa islandzką debatę ze sfery gospodarczej w sferę strategiczną, co potwierdzają słowa Komisarz ds. rozszerzenia Marty Kos po ostatnim spotkaniu z islandzką minister spraw zagranicznych stwierdziła otwarcie: 

“Rozmowa na temat rozszerzenia ulega zmianie. Coraz częściej dotyczy bezpieczeństwa, poczucia przynależności i zachowania naszej zdolności do działania w świecie rywalizujących ze sobą stref wpływu. Dotyczy to wszystkich Europejczyków. [8]”

Strukturalna pozycja Islandii stwarza warunki dla potencjalnie szybkiej ścieżki akcesyjnej. Kraj, który przez lata funkcjonował jako de facto uczestnik rynku wewnętrznego i strefy Schengen, nie musi przechodzić przez standardowy wieloletni proces harmonizacji prawa. Przed zamrożeniem negocjacji w 2013 roku Islandia zamknęła 11 spośród 33 rozdziałów negocjacyjnych – dla porównania, czołowy dziś kandydat do akcesji, Czarnogóra, po ponad dekadzie rozmów zamknął zaledwie siedem [9].

W świetle potencjalnego wejścia na ścieżkę akcesyjną przez Islandię, wyłania się bezprecedensowy wymiar integracji europejskiej: UE przyciąga dziś kandydatów kierowanych przez dwa strukturalnie odmienne lęki geopolityczne. Kraje Europy Wschodniej poszukują w członkostwie zakorzenienia w zachodnim porządku bezpieczeństwa jako tarczy przed rosyjskim rewizjonizmem. Islandia tymczasem może zwrócić się ku UE z racji malejącego zaufania do dotychczasowego lidera zachodniego systemu liberalnego – Stanów Zjednoczonych. To bezprecedensowa symetria: jeden projekt polityczny przyciąga jednocześnie tych, którzy uciekają przed Rosją, i tych, którzy reagują na erozję wiarygodności Ameryki w wyłaniającym się porządku międzynarodowym.

Optymizm akcesyjny a presja ze Wschodu

Świadectwem dzisiejszej podmiotowości Unii Europejskiej w obszarze bezpieczeństwa stanowią wnioski akcesyjne złożone przez Ukrainę, Mołdawię i Gruzję w lutym 2022 roku w bezpośrednim następstwie pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę. O ile od tego czasu Gruzińskie Marzenie zmroziło negocjacje akcesyjne, Ukraina i Mołdawia kontynuują proeuropejski kurs i w 2025 r. z sukcesem zakończyły proces screeningu [10]. Dla obu tych państw akcesja do UE jest wyborem egzystencjalnym – jednoznacznym opowiedzeniem się za euroatlantycką ścieżką oraz wyrazem zerwania ze wszelkimi prorosyjskimi sentymentami.

Mimo że pozycja Rosji jako mocarstwa globalnego ulega osłabieniu – nie była w stanie skutecznie wesprzeć Wenezueli czy Iranu w starciu z USA – dla Europy wciąż pozostaje istotnym czynnikiem ryzyka [11]. Analizy wskazują, że rosyjskie siły zbrojne osiągną zdolność do rozpoczęcia działań wojennych przeciwko NATO najpóźniej w 2029 r. Już teraz jednak można zaobserwować systematyczne naruszanie przestrzeni powietrznej państw wschodniej flanki, wzrost aktywności o charakterze dywersyjnym i sabotażowym, pozostającej poniżej progu otwartego konfliktu.

Równolegle w Mołdawii – państwie graniczącym z Ukrainą, liczącym niespełna trzy miliony mieszkańców i dysponującym armią składającą się z 6,5 tys. żołnierzy [12] – koszt rosyjskiej ingerencji w proces wyborczy w 2025 r. wynosił ok. 300 mln euro (1,5% PKB) [13]. Mimo tego presja zewnętrzna nie przełożyła się na zmianę kursu politycznego: władzę ponownie objęła proeuropejska partia PAS, powiązana z prezydent Maią Sandu.

Operacje hybrydowe wymierzone w Mołdawię rozpoczęły się jeszcze przed lutym 2022 r., wykorzystują istniejące napięcia (np. separatystyczny region Naddniestrza) oraz mniejszości etniczne i językowe (11,1% ludności jako język ojczysty deklaruje język rosyjski, a 3,8% gagauski [14]). W 2021 r., wkrótce po objęciu pierwszych samodzielnych rządów przez PAS, Moskwa wywołała sztuczny kryzys energetyczny, celując w państwo niemal całkowicie uzależnione od tranzytu rosyjskiego gazu przez Ukrainę i Naddniestrze [15].

Pełnoskalowa inwazja Rosji na Ukrainę niespełna pół roku później została odczytana przez Mołdawię jako bezpośrednie zagrożenie dla własnego bezpieczeństwa. Dzięki wsparciu Rumunii, kraj zdołał uniezależnić się energetycznie, całkowicie rezygnując z importu rosyjskiego gazu. W tym kontekście członkostwo w Unii Europejskiej, poprzez dostęp do funduszy, wspólny rynek oraz instytucjonalne gwarancje wynikające z art. 42.7 Traktatu o UE, jawi się jako strategiczny instrument wzmacniający odporność państwa oraz jego długofalową stabilność polityczną i gospodarczą.

Również w regionie Bałkanów Zachodnich widoczna jest cezura 2022 roku. Większość państw regionu stara się o akcesję znacznie dłużej niż Mołdawia i Ukraina (Macedonia Północna złożyła wniosek o członkostwo w 2004 roku, Czarnogóra w 2008, Albania i Serbia w 2009 [10]), czemu towarzyszy zjawisko tzw. enlargement fatigue. W związku z pełnoskalową inwazją Rosji proces rozszerzenia nabrał jednak nowej dynamiki – szczególnie dla Czarnogóry i Albanii. Według komisarz Marty Kos aktualne tempo negocjacji pozwala sądzić, że akcesja obu z nich przed upłynięciem mandatu obecnej Komisji Europejskiej w 2029 roku jest realistycznym scenariuszem [16].

Otwarte pozostaje pytanie, które państwa jako kolejne zdecydują się na integrację unijną. Oprócz planowanego w Islandii referendum nad wznowienieniem rozmów akcesyjnych, również w Wielkiej Brytanii widoczne są sentymenty wobec Unii Europejskiej – 56 % respondentów żałuje decyzji o Brexicie [17]. Na Kaukazie Południowym natomiast Armenia, wobec rozczarowania relacjami z Rosją, obrała proeuropejski kurs.

Przyszłość architektury akcesyjnej

Fakt nieustającego zainteresowania akcesją przez państwa jej bezpośredniego otoczenia staje się dla UE argumentem strategicznym o rosnącym znaczeniu w wymiarze bezpieczeństwa. Atrakcyjność Unii nie płynie dziś wyłącznie z jej pozycji gospodarczej – w warunkach erozji ładu multilateralnego, nawrotu rywalizacji mocarstw i malejącej przewidywalności dotychczasowego hegemona oferta Unii jest strukturalnie unikalna: gwarantuje relatywną stabilność opartą o kooperację ponadnarodową, która nie jest zależna od woli jednego aktora ani od koniunktury w relacjach bilateralnych. Jej instytucjonalna trwałość zobowiązań czyni ją wiarygodnym zapleczem dla podatnej na tarcia architektury bezpieczeństwa euroatlantyckiego.

Związek między rozszerzeniem UE a bezpieczeństwem regionalnym ma dziś wymierny charakter. Unia, włączając nowe państwa w swoje struktury, redukuje szare strefy geopolityczne – obszary o niestabilnych instytucjach i niejasnej orientacji strategicznej, które historycznie stanowiły pole penetracji dla zewnętrznych aktorów rewizjonistycznych. Akcesja tworzy gęstą sieć zależności instytucjonalnych, ekonomicznych i politycznych, dzięki którym UE pełni funkcję progu odstraszającego, obniżającego ryzyko konfliktu na swoich peryferiach czyniących destabilizację kosztowniejszą i mniej przewidywalną dla potencjalnego agresora.

Warto zaznaczyć, że sama akcesja niezmiennie pozostaje zależna od jednomyślnej zgody państw członkowskich, a w tym zakresie największą przeszkodą pozostają relacje bilateralne oraz ochrona narodowych interesów gospodarczych. Ponadto państwa UE nie wypracowały jednomyślnej zgody na wprowadzenie tzw. fast track – szczególnie dyskutowanego w kontekście Ukrainy. Równolegle Komisja Europejska przedstawia kolejne propozycje reform procedur akcesyjnych — obowiązujące zasady są bowiem coraz powszechniej uznawane za niedostosowane do dzisiejszych realiów: powstawały w czasach stabilności i pokoju, a nie w obliczu dynamicznie zmieniającego się środowiska bezpieczeństwa. Oznacza to, iż instytucje UE i jej państwa członkowskie nie dysponują dziś wspólną wizją przyszłości integracji europejskiej, co w obecnych warunkach stanowi krytyczną lukę o znaczeniu strategicznym.

Unia Europejska znajduje się  w pilnej konieczności doprecyzowania wizji dalszego rozszerzenia – w momencie, gdy zainteresowanie integracją w jej otoczeniu pozostaje wysokie, a sama Unia nadal dysponuje znaczną siłą przyciągania. Trwałość i spójność procesu rozszerzenia nie mogą jednak opierać się wyłącznie na czynnikach zewnętrznych, takich jak rosyjska agresja mobilizująca państwa Europy Wschodniej czy strategiczna niepewność relacji transatlantyckich wpływająca na kalkulacje państw takich jak Islandia. Ostatecznie powodzenie rozszerzenia będzie zależeć od zdolności samej Unii do jasnego określenia, jaką wspólnotą polityczną chce się stać i jaką rolę ma odgrywać w swoim bezpośrednim otoczeniu.

Przypisy:

[1] Government of Iceland, Ministry for Foreign Affairs. “The Icelandic Government’s Proposed Referendum on Continued EU Accession Negotiations.” Government of Iceland. March 6, 2026. https://www.government.is/topics/foreign-affairs/iceland-in-europe/referendum.

[2] von der Leyen, Ursula. “Speech by the President at the Munich Security Conference 2026.” European Commission. February 13, 2026. https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/da/speech_26_414.

[3] The White House. National Security Strategy of the United States of America. Washington, DC: The White House, November 2025. https://www.whitehouse.gov/wp-content/uploads/2025/12/2025-National-Security-Strategy.pdf.

[4] “EU and Indo-Pacific Blocs Eye Major New Trade Pact.” Politico. Accessed March 10, 2026. https://www.politico.eu/article/eu-and-indo-pacific-blocs-eye-major-new-trade-pact/.

[5] Stubb, Alexander. “The West’s Last Chance: How to Build a New Global Order Before It’s Too Late.” Foreign Affairs, January/February 2026. https://www.foreignaffairs.com/united-states/wests-last-chance.

[6] European Parliament Research Service. EU-Iceland Relations. EPRS Briefing PE 782.591. January 2026. https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2026/782591/EPRS_BRI(2026)782591_EN.pdf.

[7] “Iceland May Fast-Track Vote on Joining EU: Report.” Deutsche Welle. February 2025. https://www.dw.com/en/iceland-may-fast-track-vote-on-joining-eu-report/a-76087702.

[8] “Iceland May Hold EU Membership Referendum as Early as August Amid Rising Geopolitical Tensions.” The Dubrovnik Times. February 20, 2026. https://www.thedubrovniktimes.com/lifestyle/feature/item/19481-iceland-may-hold-eu-membership-referendum-as-early-as-august-amid-rising-geopolitical-tensions.

[9] “Iceland to Hold Referendum on Restarting EU Membership Talks after Decade-Long Pause.” The Journal. March 6, 2026. https://www.thejournal.ie/iceland-eu-negotiations-joining-6977976-Mar2026/.

[10] European Commission. “2025 Enlargement Package Shows Progress towards EU Membership for Key Enlargement Partners.” November 4, 2025. https://enlargement.ec.europa.eu/news/2025-enlargement-package-shows-progress-towards-eu-membership-key-enlargement-partners-2025-11-04_en.

[11] Dachowski, Maciej. “Aktor niekonieczny. Znikanie Rosji z systemu międzynarodowego.” Fundacja im. Kazimierza Pułaskiego. Accessed March 10, 2026. https://pulaski.pl/aktor-niekonieczny-znikanie-rosji-z-systemu-miedzynarodowego/.

[12] “Moldova Military Strength.” Global Firepower. Accessed March 10, 2026. https://www.globalfirepower.com/country-military-strength-detail.php?country_id=moldova.

[13] Centre for Eastern Studies (OSW). “Election in Moldova: PAS Wins Outright Majority Once Again.” September 29, 2025. https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/analyses/2025-09-29/election-moldova-pas-wins-outright-majority-once-again.

[14] National Bureau of Statistics of the Republic of Moldova. “Preliminary Results of the 2024 Population and Housing Census.” Accessed March 10, 2026. https://statistica.gov.md/en/preliminary-results-of-the-2024-population-and-housing-census-10077_61626.html.

[15] Carnegie Endowment for International Peace. “Moldova’s Gas Crisis and Its Lessons for Europe.” November 2021. https://carnegieendowment.org/posts/2021/11/moldovas-gas-crisis-and-its-lessons-for-europe.

[16] “Kos: Montenegro Could Join the EU in 2028, Albania in 2029.” European Western Balkans. September 2, 2025. https://europeanwesternbalkans.com/2025/09/02/kos-montenegro-could-join-the-eu-2028-albania-in-2029/.

[17] “Bregretful Majority of UK Citizens Today Would Vote to Stay in the EU, New Poll Reveals.” Euronews. June 27, 2025. https://www.euronews.com/my-europe/2025/06/27/bregretful-majority-of-uk-citizens-today-would-vote-to-stay-in-the-eu-new-poll-reveals.